GEÐSJÚKDÓMAR

Fleiri tilfelli á síðustu áratugum, sérstaklega með vægt og meðalslæmt þunglyndi.

25% kvenna og 15% karla fá einhvern tíma á lífsleiðinni þunglyndi sem þarfnast meðferðar.

Algengi: 3–5% unglinga og fullorðinna.

Einkenna verður nú fyrr vart en áður.

Sjúklingar með tvískauta sjúkdóm veikjast flestir í fyrsta sinn fyrir 18 ára aldur.

Veruleg hætta á endurteknu og langvarandi þunglyndi.

Gera má ráð fyrir að þunglyndissjúklingur verði þunglyndur fimmtung þess tíma sem eftir er ævinnar.

Aukin dánartíðni (ca 15% þunglyndra fremja sjálfsmorð en einnig er aukin dánartíðni úr öðrum sjúkdómum).

Flokkun í endogen og exogen þunglyndi er úrelt. Jafnvel þunglyndi af völdum ytri aðstæðna
er hægt að meðhöndla með þunglyndislyfjum.

Greining

Sjúkdómsgreiningin byggist á því að sjúklingur uppfylli viss skilyrði, sem finna má í greiningarskrám
svo sem DSM-III-R, DSM-IV og ICD-10.

Sjúklingur hefur haft fimm af eftirtöldum einkennum að minnsta kosti tvær vikur samfellt;
þar af er eitt einkennið annað hvort depurð eða áhugaleysi:

 

1. Depurð, mest allan daginn, nokkurn veginn daglega.
2. Skertur áhugi á eða gleði af nær öllum viðfangsefnum.
3. Sjúklingur hefur megrast eða þyngst verulega eða matarlyst breyst á annan hvorn veginn.
4. Svefnleysi eða aukin svefnþörf.
5. Aukin/minnkuð virkni, andleg eða líkamleg.
6. Þreyta og orkuleysi nær daglega.
7. Vanmetakennd eða óhófleg sektarkennd.
8. Minnkuð geta til að hugsa eða einbeita sér, óákveðni.
9. Ásæknar dauða- eða sjálfsvígshugsanir eða tilraunir til þess eða áætlanir.

• Áfengis- eða lyfjanotkun.
• Líkamlegum þáttum.
• Eðlilegri sorg.

Mat á meðferðarþörf

Val á lyfi við þunglyndi

• Aukaverkanir SSRI lyfja, míanseríns og móklóbemíðs eru mun minni en aukaverkanir TCA lyfja og
  er því mælt með þeim fyrrnefndu sem fyrsta vali við lyfjameðferð þunglyndis utan sjúkrahúss.
• Hætta á ofskömmtun og eiturverkunum er minni af völdum SSRI lyfja, móklóbemíðs og míanseríns
  en TCA lyfja og maprótilíns.
• Hægt er að mæla með TCA fyrir þá sem áður hafa verið meðhöndlaðir með þeim lyfjum með góðum
  árangri en gefa þarf þau í fullnægjandi skömmtum.
• Ekki er hægt að sýna fram á mun á virkni þunglyndislyfja innbyrðis við meðferð utan sjúkrahúss.
• TCA virðast virka betur gegn mjög alvarlegu þunglyndi enda er hægt að mæla styrk þeirra í blóði
  og þannig stýra meðferð með meiri nákvæmni.
• Því fer fjarri að SSRI lyfin séu án aukaverkana. Þær koma einkum fyrir í upphafi meðferðar, en þær
  helstu eru: ógleði, minnkuð matarlyst og svefntruflanir fyrstu vikur, kynlífstruflanir, einnig aukin
  svitamyndun, höfuðverkur og skjálfti sem getur varað alla meðferðina.
• SSRI og MAO hemlandi lyf má ekki nota samtímis.
• Oft þarf að nota svefnlyf með SSRI lyfjum í byrjun meðferðar og reynist þá míanserín oft vel, auk annarra.
• Náist góður bati er rétt er að halda meðferð áfram í a.m.k. 6 mánuði, en draga síðan úr skömmtum
  í 2–4 vikur ef sjúklingurinn er einkennalaus. Ef einkenni koma fram að nýju skal meðhöndla með fullum
  skömmtum í 2 mánuði til viðbótar og reyna þá að nýju að hætta meðferð, sé ekki þörf á
  langtímameðferð.

Lyfjaval

Endurskoðun

Endurskoða þarf greiningu eftir 6 vikur ef sjúklingur svarar ekki meðferð.

• TCA: klómípramín, trímípramín, amitriptýlín, nortriptýlín, prótriptýlín, doxepín, amoxapín.
• Fjórhringlaga lyf: maprótilín, míanserín.
• SSRI: flúoxetín, cítalópram, paroxetín, sertralín.
• MAO hemlar: móklóbemíð.
• SNRI: venlafaxín

Skammstafanir

• SSRI: selective serotonin reuptake inhibitors.
• SNRI: serotonin and noradrenalin reuptake inhibititors
• TCA: tricyclic antidepressants.
• DSM-III-R: Diagnostic and Statistical Manual og Mental Disorders 3d edition revised.
• DSM-IV: Diagnostic and Statistical Manual og Mental Disorders 4th edition.
• ICD-10: International Statisical Classification of Diseases and Related Health Problems Tenth revision.
• MADRS: Montgomery and Åsberg Depression Rating Scale.

MADRS kvarðinn

Leiðbeiningar um notkun MADRS

Meta skal fyrsta liðinn eftir að viðtali er lokið. Öðrum spurningum er svarað meðan á viðtali stendur.

Einkunnagjöf

0.	Engin depurð.
1.
2.	Virðist dapur, en hýrnar stöku sinnum.
3.
4.	Virðist alltaf dapur og vanæll.
5.
6.	Yfirgnæfandi, viðvarandi depurð og örvænting.

2. Lækkað geðslag

0.	Hlutlaust geðslag. Depurð kemur fyrir, ræðst af aðstæðum.
1.
2.	Yfirgnæfandi tilfinning um depurð en þó birtir til öðru hverju.
3.
4.	Nístandi depurðar- og drungatilfinning. Ytri aðstæður hafa tæpast nokkur áhrif á hugarástand.
5.
6.	Sjúklingur upplifir sífellt mikla depurð og örvæntingu.

3. Kvíðakennd

0.	Rólegur, vottar fyrir kvíða.
1.
2.	Stöku sinnum óþægileg andleg spenna eða lítilsháttar óróleiki.
3.
4.	Langvarandi kvíði eða hræðsluköst, sem sjúklingnum reynist erfitt að ráða við.
5.
6.	Langvarandi ótti og angist. Yfirþyrmandi hræðslutilfinning.

4. Skertur nætursvefn

0.	Sefur eins og venjulega.
1.
2.	Erfitt að sofna eða svefninn aðeins styttri, grynnri eða órólegri en venjulega.
3.
4.	Truflaður svefn, sefur a.m.k. 2 tímum skemur en venjulega.
5.
6.	Heildarsvefn styttri en tvær til þrjár klukkustundir á nóttu.

5. Skert matarlyst

0.	Eðlileg eða aukin matarlyst.
1.
2.	Léleg matarlyst.
3.
4.	Nánast engin matarlyst, finnst enginn matur góður, verður að neyða sig til að borða.
5.
6.	Hafnar næringu. Aðrir verða að telja hann á að borða.

6. Einbeitingarerfiðleikar

0.	Engir einbeitingarerfiðleikar.
1.
2.	Stöku sinnum erfitt að halda einbeitingu.
3.
4.	Á erfitt með að halda einbeitingu og athygli, svo það truflar lestur og samræður.
5.
6.	Einbeitingarskortur sem verkar hamlandi.

7. Framtaksleysi

0.	Tekst á við ný viðfangsefni án vandkæða.
1.
2.	Vissir erfiðleikar við að hefjast handa.
3.
4.	Erfitt að hefjast handa við einföld vanaverk, sem ekki er hægt að framkvæma án mikilla átaka.
5.
6.	Algert framtaksleysi. Getur ekki byrjað á neinu hjálparlaust.

8. Skert tilfinningaleg viðbrögð

0.	Eðlilegur áhugi á umhverfinu og öðru fólki.
1.
2.	Erfitt að gleðjast yfir því sem venjulega er ánægjulegt. Skert hæfni til að finna til reiði.
3.
4.	Enginn áhugi á umhverfinu. Er sama um vini og vandamenn.
5.
6.	Tilfinningaleg lömun, skynjar hvorki reiði né sorg, og að hluta til sársaukafull skynjun á því að hafa ekki taugar til sinna nánustu.

9. Þunglyndislegur hugsanagangur

0.	Engin svartsýni.
1.
2.	Sveiflukenndar hugsanir um að standa sig ekki, sjálfsásakanir og vanmetakennd.
3.
4.	Stöðugar sjálfsásakanir eða skýrar, þó enn rökréttar hugsanir um sektarkennd og syndir. Mikil svartsýni á framtíðina.
5.
6.	Ranghugmyndir um gjaldþrot eða ófyrirgefanlegar syndir. Fráleitar sjálfsásakanir.

10. Sjálfsvígshugsanir

0.	Eðlileg lífslöngun, tekur því sem að höndum ber.
1.
2.	Lífsleiði, sjáfsvígshugsanir skjóta upp kollinum.
3.
4.	Vill helst hverfa, sjálfsvígshugsanir leita á og sjúklingur lítur á sjálfsvíg sem hugsanlega útgönguleið en engin ákveðin áætlun gerð.
5.
6.	Greinileg áætlun um sjálfsvíg þegar tilefni gefst. Virkur undirbúningur fyrir sjálfsvíg.

Heimildir

1. Baier D., Philipp M. Effects of antidepressants on sexual function. Fortschritte der Neurologie, Psychiatrie
   1994; 62: 14–20.
2. Jakob Kristinsson, Þorkell Jóhannesson, Ólafur Bjarnason, Gunnlaugur Geirsson. Dauðsföll af völdum
   geðdeyfðarlyfja á Íslandi 1972–1981. Læknablaðið 1984; 70: 97–103.
3. Kernick D. P. Which antidepressant? A commentary from general practice on evidence-based medicine
   and health economics. Brit. Journ. of Gen. Practice Feb. 1997; 95–98.
4. Läkemedelsverket. Farmakoterapi vid depression. Information från Läkemedelsverket 1995; 5: 309–382.
5. Prescribing Antidepressants in General Practice. BMJ 1996; 313: 829–830.
6. Selecting an Antidepressant. MeReC Bulletin 1995; 6: 1–4.
7. von Knorring L. Depression. En allvarlig, livslång men behandlingsbar sjukdom. Nord Med 1996; 8: 259–263.

Unnið af Samúel Samúelssyni, Jens Magnússyn, Sigurbirni Sveinnsyni og Sigmundi Sigfússyni
.
Frá ritstjóra:
Vorið 2000 var settur á laggirnar vinnuhópur um klínískar leiðbeiningar um meðferð og greiningu þunglyndis. í þessum hóp eru Jón E Jónsson öldrunarlæknir, Þórarinn H Harðarson heimilislæknir, Jens Magnússon heimilislæknir, Kristinn Tómasson og Þórður Sigmundsson geðlæknar.

Unnið 1997